Sâu bệnh hại dứa MD2: rệp sáp và héo đỏ lá, thối nõn, tuyến trùng và cách quản lý

Ba vấn đề sâu bệnh quyết định thành bại của vùng dứa MD2: héo đỏ lá do virus lan qua rệp sáp, thối nõn và thối rễ do Phytophthora, và tuyến trùng. MD2 có điểm mạnh (kháng thối lõi mắt quả) nhưng cũng có điểm yếu rõ (mẫn cảm thối nõn hơn Cayen). Với vùng xuất khẩu, mọi biện pháp hóa học còn phải qua thêm một lớp kiểm tra: giới hạn dư lượng của thị trường đích. Bài này tổng hợp cách quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) theo các nguồn khoa học.

Rệp sáp và héo đỏ lá

Nghiên cứu của Sether và Hu (Phytopathology, 2002) cho thấy héo đỏ lá chỉ phát sinh khi có đủ hai điều kiện: cây nhiễm virus PMWaV-2 và bị rệp sáp chích hút. Cây nhiễm virus nhưng sạch rệp, hoặc có rệp nhưng không nhiễm PMWaV-2, thì không phát bệnh. Virus do rệp sáp hồng (Dysmicoccus brevipes) và rệp sáp xám (D. neobrevipes) truyền. Triệu chứng: khô cháy chóp lá, lá đỏ, héo, có thể làm sụp cả cây trưởng thành. Ở Hawaii, nếu héo xuất hiện trong ba tháng đầu, khối lượng quả trung bình giảm 55% so với cây sạch virus.

Kiến che chở rệp khỏi thiên địch. Theo CTAHR (Đại học Hawaii), bệnh đã được giữ trong tầm kiểm soát suốt ba thập kỷ nhờ diệt kiến định kỳ. Biện pháp tổng hợp theo các nguồn này:

• Vật liệu trồng sạch virus: cây cấy mô sạch bệnh, xử lý chồi bằng nước nóng 50 °C trong 30 phút, hoặc lấy chồi từ ruộng có dưới 10% cây héo; không lấy chồi cạnh cây bệnh.
• Nhổ, tiêu hủy cây bệnh ngay khi phát hiện; giữ bờ ruộng sạch cỏ.
• Bảo vệ thiên địch (bọ rùa ăn rệp, ong ký sinh) và diệt kiến để thiên địch phát huy.
• Phun thuốc khi trên 3% số cây héo hoặc rệp phổ biến (Pacific Pests). Hướng dẫn Hà Tĩnh đặt ngưỡng phòng trừ từ 5% số lá, hoa, quả hoặc 2,5% số rễ, thân bị hại.

Chúng tôi chưa tìm thấy công bố nào xác nhận virus PMWaV trên dứa Việt Nam. Đây là lý do nên xét nghiệm cây giống, nhất là giống nhập. Xem bài tiêu chuẩn cây giống dứa MD2.

Thối nõn, thối rễ (Phytophthora) và thối nõn do vi khuẩn

Nghiên cứu ở Úc (Anderson và cộng sự, 2012) cho thấy Cayen kháng thối nõn tốt hơn, còn MD2 mẫn cảm nhất. Nhúng chồi trong phosphonate trước trồng rất hiệu quả trong vài tháng đầu, nhưng không giữ được bộ rễ khỏe tới khi thu vụ đầu; phun lượng lớn lúc trồng kém hơn nhiều so với nhúng. Young và cộng sự (2022) ghi nhận tổn thất ở Úc tăng từ khi trồng các giống lai ít axit, và MD2 đặc biệt mẫn cảm với thối nõn do vi khuẩn, sụp quả.

Biện pháp nền là canh tác: đất thoát nước tốt, lên luống cao, trồng nông, không để đất rơi vào nõn; tài liệu Hawaii ghi pH đất 4,5–5,5 làm giảm bệnh hại từ đất. Hướng dẫn Hà Tĩnh bổ sung: nhổ bỏ cây bệnh, dùng chế phẩm vi sinh đối kháng (Trichoderma, Bacillus, Streptomyces) ủ với phân chuồng; khi tỷ lệ hại 30–70% thì nhổ cây bệnh, rắc vôi vào hố, ngừng bón đạm, không phun chất kích thích; trên 70% thì tiêu hủy. Văn bản này nêu đích danh “các giống mẫn cảm như Cayenne, MD2”. Xem thêm bài kỹ thuật trồng dứa MD2 về đất và pH.

Tuyến trùng

Theo tài liệu CTAHR (Wang và Sipes, 2009), có tuyến trùng hình thận (Rotylenchulus reniformis) thì năng suất thương phẩm giảm tới 38% ở vụ đầu và 60% ở vụ chồi thứ nhất. Bỏ hóa 6–12 tháng không đủ, vì loài này có thể chuyển sang trạng thái ngủ, sống nhiều tháng tới nhiều năm. Các biện pháp thay thế thuốc xông đất đã được thử:

• Trồng cây che phủ muồng (Crotalaria juncea), ký chủ kém của tuyến trùng hình thận và tuyến trùng nốt sưng; nhưng muồng mọc kém ở đất pH dưới 6,0.
• Phơi đất dưới nilon trong 6 tuần đạt 42 °C diệt được tuyến trùng ở lớp mặt, nhưng lớp đất sâu hơn 15 cm không đủ nóng.

Doanh nghiệp nên lấy mẫu đất kiểm tra mật độ tuyến trùng trước khi trồng và giữa các chu kỳ.

Bệnh quả và nhện hại

• Thối lõi mắt quả: nghiên cứu của Barral và cộng sự (Frontiers in Plant Science, 2019) cho thấy bệnh gần như không có ở MD2 nhưng rất đáng lo ở Queen, nhờ cấu trúc mô và hợp chất phenolic của MD2 chặn nấm.
• Thối đen sau thu hoạch nhiễm trong 8–12 giờ sau thu qua vết cắt, vết dập; kiểm soát bằng giảm dập và làm lạnh nhanh.
• Nhện đỏ hại gốc lá, nặng khi quả chín gặp hạn; Hà Tĩnh hướng dẫn phòng trừ khi tỷ lệ hại từ 5% số gốc, lá.

Thuốc bảo vệ thực vật và thị trường xuất khẩu

Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam hiện theo Thông tư 75/2025/TT-BNNMT (ký 26/12/2025, hiệu lực 10/02/2026), được sửa đổi bởi Thông tư 28/2026/TT-BNNMT. Doanh nghiệp chỉ dùng thuốc trong danh mục, đúng đối tượng cây trồng ghi trên nhãn. Với hàng xuất khẩu còn phải kiểm tra giới hạn dư lượng của thị trường đích: ở EU, hoạt chất không có giới hạn riêng thì áp mức mặc định 0,01 mg/kg; Nhật Bản cũng áp mức chung 0,01 ppm theo danh sách khẳng định. Một hoạt chất được dùng hợp pháp ở Việt Nam chưa chắc đáp ứng được thị trường xuất khẩu.

Doanh nghiệp nên làm gì

Khuyến nghị của AgrifoodV:

• Lập danh mục hoạt chất được phép cho vùng theo cả danh mục Việt Nam lẫn giới hạn dư lượng của thị trường đích; phát cho nông hộ và kiểm tra trước thu hoạch.
• Đầu tư vào giống sạch bệnh và chương trình diệt kiến, kiểm soát rệp ngay từ đầu, thay vì xử lý khi cây đã héo.
• Ghi nhật ký phát hiện dịch hại và phun thuốc theo từng lô (xem bài phát hiện sớm dịch hại và dữ liệu theo từng lô).

AgrifoodV hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng chương trình IPM và kiểm soát dư lượng cho vùng nguyên liệu xuất khẩu.

Nguồn tham khảo

1. Sether, D. M.; Hu, J. S. Nghiên cứu vai trò của virus PMWaV-2 và rệp sáp trong bệnh héo dứa. Phytopathology 92: 928–935, 2002. DOI: 10.1094/PHYTO.2002.92.9.928.
2. Jackson, G. Pineapple wilt disease, Pacific Pests, Pathogens, Weeds & Pesticides, factsheet 380, 2023. lucidcentral.org.
3. Mau, R. F. L.; Martin Kessing, J. L. Dysmicoccus brevipes, Crop Knowledge Master, CTAHR, 2007. ctahr.hawaii.edu.
4. Anderson, J. M.; Pegg, K. G.; Scott, C.; Drenth, A. Nghiên cứu thối nõn do Phytophthora và xử lý phosphonate trên các giống dứa. Australasian Plant Pathology 41(1): 59–68, 2012. DOI: 10.1007/s13313-011-0090-6.
5. Young, A. J. và cộng sự. Nghiên cứu thối nõn do vi khuẩn trên dứa tại Queensland. Australasian Plant Pathology 51: 525–533, 2022. DOI: 10.1007/s13313-022-00880-x.
6. Wang, K.-H.; Sipes, B. S. Tài liệu CTAHR SCM-29 về phơi đất và cây che phủ thay thuốc xông đất trừ tuyến trùng trên ruộng dứa Hawaii, 2009. sare.org.
7. Barral, B. và cộng sự. Nghiên cứu cơ chế kháng thối lõi mắt của dứa MD-2. Frontiers in Plant Science 10: 1065, 2019. DOI: 10.3389/fpls.2019.01065.
8. Bartholomew, D. P.; Rohrbach, K. G.; Evans, D. O. Pineapple Cultivation in Hawaii. CTAHR, University of Hawaii, F&N-7, 2002. ctahr.hawaii.edu.
9. Paull, R. E.; Chen, C. C. Pineapple: Postharvest Quality-Maintenance Guidelines. CTAHR, University of Hawaii, F_N-32, 2014. ctahr.hawaii.edu.
10. Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh. Công văn hướng dẫn tạm thời một số quy trình kỹ thuật trồng dứa trên địa bàn tỉnh, 5/2026. sonnmt.hatinh.gov.vn.
11. Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Thông tư 75/2025/TT-BNNMT ngày 26/12/2025 ban hành Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng, cấm sử dụng tại Việt Nam. datafiles.chinhphu.vn.

Bài viết của AgrifoodV, tổng hợp từ các nguồn trên (truy cập ngày 17/10/2026). Nội dung không thay thế hướng dẫn sử dụng ghi trên nhãn thuốc và tư vấn bảo vệ thực vật cho từng vùng trồng. Ảnh đại diện: Valeria Drozdova / Pexels.

© 2026 AgrifoodV. Nội dung được phép trích dẫn khi ghi rõ nguồn và đặt liên kết tới bài gốc; không sao chép toàn văn. Xem Điều khoản sử dụng nội dung.